Cây Dừa Nước Miền Tây

Vườn lá dừa nước

Ở miền quê, nơi nào có nhiều cây dừa nước, người ta gọi nơi ấy là "đám lá".  Nếu gần đó có vài chục căn nhà họp thành một xóm thì dân ở đây gọi là "xóm lá" .  Cách gọi như vậy cũng không sai vì khi nhìn một cụm dừa nước từ xa, chỉ thấy toàn là lá.  Là dừa nước tuy nhỏ bề ngang, nhưng chiều dài có thể đến sáu tắc hoặc có khi hơn.  Chúng mọc gần khít nhau hai bên sống lá, từ chỗ cách gốc khoãng năm đến bảy tấc, lên đến đỉnh cao nhất của tàu lá.

Trái dừa nước được rất nhiều khách ưu thích

Các tàu lá mọc lên từ dưới nước, phần trong nước được gọi là bẹ dừa, là phần lớn nhất của tàu lá.  Khi đốn, người ta bỏ phần này, chỉ lấy phần có nhiều lá.  Tuy nhiên, khi thiếu lạt, người dân Cà Mau chẻ nhỏ bẹ dừa ra, phơi khô để thay lạt.  Loại lạt dừa này không chắc bằng lạt lấy từ bắp lá dừa nước.

Trước khi thành tàu lá, nó là một cái bắp.  Cái bắp lá dừa nước như một thân cây tròn, láng bóng, không cành, mọc thẳng lên từ đáy nước, bên trong gồm rất nhiều chiếc lá dài, nhỏ, còn non, màu vàng nhạt, ôm sát vào nhau thành một cái bắp dài, phần cuối cùng nhọn hoắt.  Ở miền quê, người dân lấy lá non làm lạt để cột từng đôi lá xé phơi khô, sát vào đòn tay làm thành mái nhà, làm vách, làm phên che nắng che mưa.  Một mái nhà lợp dày, cột kỹ, có thể trụ được mười năm với mưa nắng.  

Trái dừa nước màu trong và có vị ngọt ngọt

Cây dừa nước rất dể mọc, dễ trồng.  Nó có thể sống ở nơi nước ngọt, nước mặn, nước phèn.  Cây dừa nước không chỉ cho người ta lá để lợp nhà ở mà còn cho trái.  Mỗi bụi dừa nước có thể cho nhiều quầy.  Mỗi quầy chi chít những trái!  Trong mỗi trái dừa nước cũng có cơm dừa và nước dừa.  Nhưng nước quá ít và không ngon nên người ta chỉ ăn cơm dừa.  Cơm dừa nước cho vào một ít đường và đem ướp lạnh là một món ăn ngon, mát, nhiều người ưa thích.

Dừa nước theo khoa học

Dừa nước

Dừa nước (danh pháp hai phần: Nypa fruticans), còn được gọi là Attap palm(Singapore), Nipa palm (Philippines), Mangrove palm hoặc Nipah palm (Malaysia), là loài duy nhất trong họ Cau (Arecaceae) sinh sống trong đầm lầy. Loài dừa nước, duy nhất trong chi Nypa, sinh trưởng tại miền nam châu Á và bắc Úc. Hoá thạchcủa phấn hoa dừa nước đã được xác định niên đại đến 70 triệu năm về trước.

Thân cây dừa nước mọc ngang dưới lòng đất, chỉ có lá và cuống hoa mọc lên trên mà thôi. Vì vậy, nó không được xem như một loại cây gỗ, mặc dù tán lá có thể cao đến 9 mét. Hoa cái nở rộ thành chùm ở đầu cụm hoa hình cầu, hoa đực màu đỏ hoặc vàng dạng đuôi sóc trên những nhánh kế sau. Khi hoa đã thụ phấn, những trái nhỏ ép vào nhau lớn lên thành như một quả bóng đường kính cỡ 25–30 cm trên mỗi đầu cuống (quài dừa). Hạt dừa nước khô già sẽ rơi rụng và phân tán theo thuỷ triều, có khi mọc mầm ngay khi trôi nổi.

Dừa nước mọc trong những vùng sình lầy dọc theo bờ sông, hay vùng ven cửa biển có thủy triều lên xuống, có nước chảy chậm bồi đắp phù sa dinh dưỡng. Nếu để tự nhiên, dừa nước sẽ phát tán sinh sôi nảy nở theo sự đưa đẩy của thủy lưu. Dừa nước rất thường gặp dọc theo bờ biển và các cửa sông đổ vào Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, từ Bangladesh tới các hải đảo Thái Bình Dương. Loài dừa nước có thể sống còn qua một thời kỳ khô ráo ngắn hạn. Dừa nước được coi như một loài thực vật đang có nguy cơ bị tuyệt chủng tại Singapore.

Công dụng

Lá dừa nước dược dùng nhiều nhất vào việc chầm lá để lợp nhà, làm rổ rá, rất phổ thông ở những vùng Nam Bộ Việt Nam và nhiều địa phương của các nước lân cận.

Cuống hoa dừa nước (quài dừa) chưa nở hoa có thể được trích lỗ hứng nhựa ngọt làm một thứ rượu mà người Philippines gọi là tuba. Họ cũng để nhựa ấy tự lên men thành một loại dấm nguyên chất, đặc sản của tỉnh Paombong, Bulacan. Mầm dừa non ăn được, cũng như những cánh hoa nở có dùng như trà (chè). Cái (thịt) dừa non thì dược dùng vào các món giải khát khác nhau, tuỳ theo quốc gia kể trên. Trên đảo Roti và Savu, người ta cho lợn (heo) ăn dừa nước vào mùa khô để thịt heo sẽ ngọt. Lá dừa nước thật non còn dược dùng để làm giấy vấn thuốc lá.

Mật nhựa dừa nước có nồng độ đường rất cao. Khi dùng để lên men rượu cồn, 1 ha có thể sản xuất được 15.000 đến 20.000 lít nhiên liệu xanh, so với 5.000-8.000 lít nếu dùng mía đường, hay 2.000 lít nếu dùng ngô (bắp).

Khai thác dừa nước là một truyền thống lâu đời ở Đông Nam Á khi mà một bộ phận khá lớn cư dân các vùng duyên hải Tây Thái Bình Dương lấy dừa nước làm nguồn thu nhập chính.

Ở Philippines, 93% cồn và rượu được sản xuất chủ yếu từ dừa nước trong năm 1910, sản lượng lúc đó đã lên đến 90.000 lít. Giấm dừa nước là nguyên liệu tuyệt vời để chế biến các món ăn hấp dẫn tại các nhà hàng ở Thái Lan và Philippines. Ở Malaysia, đường dừa nước có mùi vị thơm ngon là một mặt hàng xuất khẩu.

Ở Việt Nam, nông dân ngày nay mới chỉ sử dụng trái dừa nước để ăn và lá để lợp nhà hay làm củi, không mấy ai biết đến kỹ thuật rút nhựa dừa nước từ cuống hoa để nấu đường, ủ rượu, làm bia, lên men giấm, chưng cất cồn và một số loại sản phẩm có giá trị khác trong khi đó lại là nguồn thu nhập ít có hiệu quả nhất của dừa nước. Sản lượng đường dừa nước trung bình 20,3 tấn/ha cao hơn so với đường mía (khoảng 5 đến 15 tấn/ha).

Phải đến năm thứ 4 hoặc thứ 5 cây mới đơm hoa cho trái. Thời gian này sẽ kéo dài đến năm thứ 55 trở lên, nghĩa là mỗi cây dừa nước có thể khai thác liên tục trên 50 năm. Mỗi ngày 2 lần, người ta dùng dao sạch cắt bỏ một lát mỏng 2 mm trên đầu cuống để nhựa cây chảy ra liên tục.

Ở các đồn điền tại Sumatra, Indonesia, cứ mỗi 10 hecta cần đến 38 người lao động: 30 người cho việc lấy nhựa, 5 người cho việc tỉa gốc và xử lý cơ học cuống hoa, 2 người cho việc chuyên chở và 1 người cai quản. Sản lượng đường đều đặn tại nước này vào khoảng 22,4 tấn/ha/năm. 

theo Wikipedia

Giới thiệu cây dừa nước

Cây dừa nước

Đọc những trang của Đoàn Giỏi, của Sơn Nam viết về miền đất phương Nam, ta có thể nhận thấy một điều: Cây dừa nước là hình ảnh gắn bó thân thiết nhất với người dân miệt sông nước miền Tây Nam bộ, gần như song song với cây dừa mà chúng ta vẫn uống nước hàng ngày.

Dừa nước, mọc ven sông, rạch bờ mương, chỗ nào có nước là ta có thể trồng... dừa nước, kể cả vùng đất phèn, đất lợ, chỉ có một điều là nó không phát triển tốt, sum suê như trồng ven sông, rạch nước ngọt. Không rõ tự bao giờ, dân ta đã biết khai thác sản phẩm từ cây dừa nước? Lá dừa nước dùng để... lợp nhà, điều đó ai cũng biết. Nhưng lá lợp nhà cũng có nhiều loại, mỗi loại lại có một giá trị khác nhau về kinh tế, độ bền lá dừa nước để nguyên tàu, xé ra làm đôi theo chiều dọc gọi là "lá xé" lợp nhà thì tuyệt vời. Nếu lợp dầy, khít có thể cầm cự được với nắng mưa tới 9, 10 năm. Còn lợp thưa thì tệ lắm cũng phải 5,6 năm - với điều kiện là không có con chuột nào làm ổ trên nóc nhà, và không có những chú "rắn rồng" chuyên tìm bắt chuột - làm cho nóc nhà của ta bị tơi tả, rách nát và xuống cấp trầm trọng. Còn lại một kiểu lá nữa, gọi là lá "cần đốp" (?) hay lá "chằm cốp"(?) không biết tên gọi nào đúng, loại lá này người ta phải róc rời từng tàu lá dừa nước, phơi cho dôn dốt nắng, bẻ gập miếng lá theo quy cách 2/3 cặp vào 'sống' lá mà chằm cho kết dính lại."Sống" lá - cũng bằng thân cây dừa nước - dài ngắn tùy theo "lá hàng"hay "lá đặt". 

Lá hàng thì người ta làm sơ sài, khoảng cách giữa hai miếng lá hơi thưa, nhưng cũng khá bền, chiều dài tấm lá chỉ khoảng từ 0,8 đến 1 mét, dài lắm là 1,2 mét. Lá đặt thì khác, người ta chằm kỹ hơn, khoảng cách giữa hai miếng lá khít hơn, sống lá cũng dài hơn-chủ yếu là do người đặt muốn dài bao nhiêu. Có khi tấm lá chằm có chiều dài tới... hai mét. Còn thì 1,8 mét, 1,6 mét là thường gặp ở loại lá nầy. Lợp nhà phải có "lạt" buộc, "lạt" cũng làm từ phần dưới thân cây dừa nước mà dân gian quen gọi là "bập dừa", lạt dừa được chẻ ra từ đây (có nơi người ta lợp nhà bằng lạt tre) nhưng thường thì muốn cho "đồng thanh, đồng thủ" người ta thường lợp nhà bằng lạt dừa, gọi là có tình, có nghĩa. Lạt dừa, trước khi xỏ, lợp phải được chuốt nhọn một đầu, đem thui trên lửa cho cứng, phần còn lại đem nhúng vào nước cho dai, không bị gãy khi cột. 

Lợp nhà bằng kiểu lá nào cũng phải dùng tới lạt dừa, nói như thế để cho ta thấy rằng cây dừa nước không bị chê một bộ phận nào. Còn cây dừa nước non, nhọn hoắc gọi là 'cà bắp' cũng có công dụng lắm, ngày trước nghe nói khi khẩn hoang, lập ấp, cá sấu vùng Bình Ninh, quê tôi (chỗ bến đò sông Cái) nhiều vô số kể. Nhất là cá sấu hoa cà, người ta dùng "cà bắp" để đâm vào thân thể cá sấu thì cá sấu bị khống chế ngay. Càng vùng vẫy, 'cà bắp' càng ăn sâu hơn. Có một bài thuốc Nam nói rằng "Ăn thịt con cá sấu, lấy cọng dừa nước xỉa răng phù mặt chết" không biết có đúng không? Đã có ai đã thử chưa chứ tôi...chưa dám thử. Trái dừa nước cũng làm nên lắm chuyện, cơm dừa nước nấu chè, làm dừa đá ăn cũng ngon không kém gì vải thiều hay dừa nạo, dừa Xiêm đâu nhé. Còn bập dừa nước là phương tiện cho tuổi nhỏ tập bơi, tập lội, mỗi chiều khi bìm bịp kêu nước lớn đầy sông, mỗi đứa ôm một cái bập dừa vùng vẫy, quậy nước đùng đùng vui vô kể. Ngày xưa, mỗi khi đi đò về quê nhìn hai bên bờ sông là những rừng dừa nước, chen lẫn với những cây bần ổi sum suê, xanh mướt và khi nhìn thấy rặng dừa nước quen thuộc hiện ra trên bến sông là lòng tôi thấy bồi hồi, xao xuyến vì đã tới nhà rồi, đứng đón tôi trên bến sông là ngoại tôi với cây gậy trúc đỡ tấm thân gầy và mái tóc bạc phơ màu hoa bần trắng.

Xã hội đã tiến triển mọi mặt về kinh tế, văn hóa, đời sống người dân vùng sông nước miền Tây cũng được nâng cao, người dân đã lợp nhà bằng "Fibbro-ciment", bằng 'tole', có người xây nhà đúc hai, ba tầng thậm chí xây nhà theo kiểu biệt thự hay cung đình với những kiến trúc vẽ từ bên...Tây. (Kiểu nhà này mấy ông Tây khoái lắm đây, vì đi qua Việt Nam, nhìn thấy kiến trúc nhà ở của Việt Nam cũng giống nhưưưư bên nhà, ít ra cũng đỡ chạnh lòng nhớ mẫu quốc) Bây giờ, ít-hoặc không còn ai - lợp nhà bằng lá dừa nước nữa, những "hàng dừa nước lung linh ru mình trong nắng mới" (lời bài ca cổ "Dòng sông quê em") cứ xác xơ theo từng đợt sóng vỗ bờ của các loại ghe, tàu. Thi thoảng mới gặp những mái lá nhô lên từ những rặng cây mắm, cây bần của những người dân nghèo sống dọc ven sông. Và nếu ai có dịp về thăm vùng đất Mũi - Năm Căn sẽ thấy chạnh lòng hơn với những mái nhà lá mục nát, xập xệ, càng nghe lòng quặn thắt hơn với câu thơ:

"Tuyết sương đất khách đã nhiều,

Nhớ sao sợi khói lam chiều yêu thương!"

Những sợi khói lam chiều không bao giờ vương vấn trên những căn nhà lợp "tole", lợp "fibbro-ciment" hay nhà lầu đúc ba, bốn tầng đâu. Khói lam chiều chỉ vấn vương trên mái rạ, mái tranh, mái lá... nó chui ra từ những khe hở của những mái nhà đã quá xập xệ, len lỏi thoát ra và phiêu diêu, lãng đãng trên mái nhà. Những ai xa quê, có nhớ sợi khói lam chiều len qua mái lá thì hãy mau quay về mà ngắm nhìn đi. Cây dừa nước ngày càng mất đi vị thế của nó, và hàng dừa nước ven sông, nơi tuổi thơ hồn nhiên đi chặt từng quày dừa nước đem về cho mẹ nấu chè, ôm bập dừa nước vẫy vùng tập bơi, tập lội có lẽ mai sau chỉ còn trong...quá khứ. Thương lắm những cây dừa nước của vùng quê ven sông quê bạn, quê tôi và quê của tất cả mọi người.

Sưu tầm từ Internet